Sindirim Sistemi Üzerine Etkili Bazı Uçucu Yağ ve Aromatik Sularının Antibakteriyel Aktivitelerinin ve Toksisitelerinin İncelenmesi
Öztürk G. (Yürütücü), Demirci F., Demirci B., Mutlu B. N.
Yükseköğretim Kurumları Destekli Proje, BAP Araştırma Projesi, 2026 - 2028
- Proje Türü: Yükseköğretim Kurumları Destekli Proje
- Destek Programı: BAP Araştırma Projesi
- Başlama Tarihi: Temmuz 2026
- Bitiş Tarihi: Ocak 2028
Proje Özeti
Sindirim sistemi hastalıkları, ağızdan anüse kadar uzanan gastrointestinal kanal ile karaciğer, pankreas ve safra yollarını içeren aksesuar organların yapısal ve fonksiyonel bozukluklarını kapsayan geniş bir patoloji grubudur. Bu hastalıklar; enfeksiyöz, inflamatuvar, neoplastik, otoimmün ve fonksiyonel kökenli olabilir ve dünya genelinde morbidite ve mortalitenin önemli nedenleri arasında yer alır. Sindirim sistemi hastalıklarının klinik tablosu oldukça değişkendir ve abdominal ağrı, bulantı, kusma, diyare, konstipasyon, gastrointestinal kanama ve kilo kaybı gibi semptomları içerebilir. Güncel araştırmalar, bağırsak mikrobiyotası, immün sistem etkileşimleri ve kişiselleştirilmiş tedavi stratejileri üzerine yoğunlaşmakta olup, bu alanlarda elde edilen ilerlemelerin gelecekte tanı ve tedavi süreçlerini önemli ölçüde iyileştirmesi beklenmektedir.
Uçucu yağların tedavi amacıyla kullanımı, insanlık tarihinin en eski tıbbi uygulamalarından biri olup farklı kültürlerde bağımsız olarak gelişmiştir. Günümüzde uçucu yağlar, tamamlayıcı ve destekleyici tedavi yöntemi olarak değerlendirilmektedir. Antimikrobiyal, antifungal, antioksidan, antiinflamatuvar, antispazmotik vb. etkileri üzerine çok sayıda çalışma yapılmış ve etkinlikleri ortaya konmuştur. Bu etkilerinin yanı sıra uçucu yağların dahilen kullanımı, yüksek konsantrasyonlu lipofilik bileşikler içermeleri nedeniyle önemli toksikolojik riskler taşır. Oral alımda özellikle karaciğer ve gastrointestinal sistem üzerinde irritan ve hepatotoksik etkiler görülebilir. Dar terapötik aralıkları ve bireyler arasında değişken biyoyararlanım nedeniyle doz kontrolü zordur, bu durum akut toksisite riskini artırır. Ayrıca bazı bileşenler santral sinir sistemi üzerinde nörotoksik etkilere yol açabilir ve hepatik enzim sistemleri üzerinden ilaç etkileşimlerine neden olabilir. Mukozal irritasyon, gastrointestinal rahatsızlıklar ve alerjik reaksiyonlar da sık bildirilen olumsuz etkilerdir. Bu nedenlerle uçucu yağların oral kullanımı, standartlaştırılmamış ve kontrolsüz uygulamalarda güvenli kabul edilmemekte; genellikle klinik gözetim dışında önerilmemektedir. Uçucu yağ eldesi sırasında ya da uçucu yağlardan hazırlanan hidrosoller (aromatik sular) suda çözünen ve düşük konsantrasyonda uçucu bileşenler içeren sıvılardır ve kimyasal olarak uçucu yağlara kıyasla daha düşük yoğunlukta terpen ve aromatik bileşenler içerir. Bu nedenle daha az, düşük irritan potansiyele sahiptirler. Distilasyon koşullarında üretilmiş, mikrobiyolojik olarak test edilmiş ve kontaminasyon riski minimize edilmiş ürünler halindeki hidrosoller bazı geleneksel kullanımlarda içecek veya aromatik destek olarak oral yolla tüketilebilmektedir.
Bu çalışma kapsamında sindirim sistemi rahatsızlıkları üzerine etki gösteren ve halk arasında kullanımı olan Citrus aurantium L. (neroli), Coriandrum sativum L. (kişniş), Elettaria cardamomum (L.) Maton, (kakule), Mentha spicata L. (bahçe nanesi), ve Zingiber officinale Roscoe (zencefil) bitkilerine ait uçucu yağların kimyasal bileşimleri Gaz kromatografisi ve gaz kromakrafisi/kütle spektroskopisi (GK ve GK-KS) ile analiz edilerek antibakteriyel aktiviteleri, sindirim sisteminde etki gösteren patojenlerden olan Escherichia coli NRRL B-3008, Bacillus cereus NRRL B-3711, Staphylococcus aureus ATCC 6538, Salmonella typhimurium ATCC 13311, Listeria monocytogenes ATCC 19111 suşlarına karşı mikrodilüsyon yöntemi ile belirlenecektir. Bu beş uçucu yağ içerisinde aktivitesi en yüksek olan üç uçucu yağ seçilecek ve uçucu yağlardan hidrosoller hazırlanacak ve uçucu bileşenleri Tepe Boşluklu Katı faz mikroekstraksiyon ve gaz kromakrafisi/kütle spektroskopisi (TP-KFME/GK-KS) yöntemiyle analiz edilecektir. Hazırlanan hidrosoller de aynı suşlara karşı disk difüzyon yöntemi denenecek ve en aktif çıkan iki hidrosolden uygun bir karışım halinde etkinliği tekrar test edilecektir. Etkili üç yağın ve bunlardan hazırlanan hidrosollerin sitotoksik aktiviteleri in vivo hayvan alternatifi Caenorhabditis elegans metodu ile test edilecek ve akut/lethal toksisite değerleri belirlenecektir.