Klasik Türk Edebiyatında İntihalin Türkçe Terminolojisi Üzerine

Mutlu Kırlı S.

XII. TURKCESS Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi, Lefkoşa, Cyprus (Kktc), 3 - 05 September 2026, (Unpublished)

  • Publication Type: Conference Paper / Unpublished
  • City: Lefkoşa
  • Country: Cyprus (Kktc)
  • Anadolu University Affiliated: Yes

Abstract

Aslen Arapça kökenli olup bir kimsenin başkasına ait bir şiir veya sözü kendisine nispet etmesi, anlamına gelen “intihal” günümüzde, bir kişinin bir başkasının sözünün, şiirinin, resminin, bestesinin vb. her türlü eserinin bir kısmını veya tamamını benimsemesi, kendine ait olmayan bir eseri, sözü, manayı kendininmiş gibi göstermesi şeklinde tanımlanabilir. Tarihi çok eski dönemlere kadar uzanan söz uğruluğu meselesi, hemen her edebî gelenekte ve edebiyat döneminde karşılaşılması muhtemel bir olgudur.
“İntihal” kelimesinin klâsik Türk şiirinde bir terim olarak kullanılışı görece geç bir döneme rastlar; mevcut kaynaklara göre bu kullanım ilk defa XVIII. yüzyılda görülmektedir. Başlangıçta daha çok “şiir hırsızlığı” veya “söz hırsızlığı” anlamında kullanılan “intihal”, zamanla anlam genişlemesine uğramış ve günümüzde yalnızca edebiyat alanıyla sınırlı kalmayarak güzel sanatların tümünde başkasına ait bir eseri yahut telifi kendisine aitmiş gibi gösterme; akademik bağlamda ise başkalarına ait fikir, görüş ve tespitleri kaynak göstermeksizin sahiplenme gibi durumları da kapsayan daha geniş bir anlam alanına kavuşmuştur.
Klasik Türk edebiyatının başlangıcından sonuna kadar uzanan süreçte intihal meselesi hem tezkire yazarlarının hem de şairlerin dikkatini çeken ve tartışılan konular arasında yer almıştır. Arap edebiyatında “serikât-i şiʿriyye” başlığı altında ele alınan intihal meselesiyle birlikte, başkasına ait söz ve manaların sahiplenilmesini ifade etmek üzere Arapça ve Farsça kökenli pek çok terim de kullanılmıştır. Klasik Türk edebiyatı geleneğinde de bu kavramların önemli bir kısmı benimsenmiş ve şiirde görülen benzerlikleri, etkilenmeleri veya doğrudan alıntıları açıklamak için söz konusu terminolojiden yararlanılmıştır. Ancak bu bildirinin asıl konusu, intihal meselesini ifade etmek üzere kullanılan Türkçe terim ve ifadelerin tespit edilmesi ve değerlendirilmesidir. Bu çerçevede klasik Türk edebiyatı metinlerinde yer alan, başkasına ait söz veya manaların sahiplenilmesini anlatan Türkçe kelime, deyim ve söyleyişlerin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Klasik edebiyatın yaşandığı dönemin tanıkları sayılabilecek tezkire yazarları ile bu edebiyatı meydana getiren şairlerin, edebî metinleri içerisinde intihal olgusunu ifade etmek üzere kullandıkları Türkçe kelime ve deyimler, bu bildirinin konusunu oluşturmaktadır.
Klasik kaynaklarda aşırmak, benimsemek, benimdir diye okumak, çalmak, çarpmak, el uzatmak, el sunmak, götürmek, sahip çıkmak, sarkmak, soymak, yürütmek, uğurlamak, yağmalamak, yansılamak gibi pek çok kelime ve deyim intihali ifade eden bağlamda kullanılmıştır. Bu durum, klasik edebiyatın terminolojik yapısında yerli unsurların önemli bir rol oynadığını göstermektedir.

Anahtar Sözcükler: Divan şiiri, intihal, Türkçe terminoloji, söz hırsızlığı.