Bizans dönemi Dorylaion'u ile Anadolu Selçuklu şehri Sultan Eyüğü/ Sultan Öyüğü'nün (Eskişehir) fiziki yapıları
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Anadolu Üniversitesi, EDEBİYAT FAKÜLTESİ, SANAT TARİHİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Canan Parla
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
BİZANS DÖNEMİ DORYLAİON’U İLE ANADOLU SELÇUKLU ŞEHRİ SULTAN
EYÜĞÜ/ SULTAN ÖYÜĞÜ'NÜN (ESKİŞEHİR)
FİZİKİ YAPILARI
Selma MANAZ
Sanat Tarihi Anabilim Dalı
Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aralık 2019
Danışman: Prof. Dr. Canan PARLA
Paleolitik Dönem’den itibaren veriler sunan Eskişehir ve çevresi doğu-batı yol
güzergahı üzerinde bulunması nedeniyle tarih boyunca askeri açıdan önemli bir nokta
olmuştur.
Eskişehir kent merkezine 3km uzaklıkta bulunan Şarhöyük’te bulunduğu
günümüzde yapılan arkeolojik kazılarla kesinleştirilmiş bulunan Dorylaion yerleşiminin
Antik dönemde basılmış sikkelerde ve Bizans dönemi yazılı kaynaklarında adı
geçmiştir. Anadolu Selçukluları’nın 1097’de Haçlılarla yaptıkları savaşta Selçuklu
Sultanı I. Kılıç Arslan’ın, otağını kurduğu tepeye Sultaneyeğü denilmiş, 1173 yılında
Anadolu’ya gelen Arap Seyyahı El Herevi (Öl. 1215)’nin Sultan-öyukı?/ eyükı? adıyla
anıldığı günümüz Eskişehir’inin nüvesini oluşturan Anadolu Selçuklu dönemi şehri
1272 tarihli Cacoğlu Vakfiyesi’nde Sultan Eyüğü biçiminde adlandırmıştır. 12.
yüzyıldan itibaren şehrin yazılı kaynaklarda Sultan Höyüğü veya Sultan-önü olarak
adlandırıldığı görülmektedir. Osman Gazi’nin beyliğinin merkezini Karacahisar’dan
Yenişehir’e taşıması nedeniyle Sultaneyüğü şehrinin Eskişehir adını almış olabileceği
konusunda genel bir kabul oluşmuştur.
Şarhöyük’te yapılan arkeolojik kazı çalışmalarında Türk Dönemine ait herhangi
bir veriye ulaşılamamıştır. Ancak Osmanlı Dönemi evkaf defterinde Şarhöyük’te
Yıldırım Bayezid Dönemi’ne tarihlenen (1389-1403) Han Mescidi’nin Şarhöyük
Köyü’nde bulunduğunun belirtilmesi Türk Dönemi Şarhöyük yerleşiminin aynı adla
fakat farklı bir yerde kurulduğunu göstermektedir.
Yapılan çalışma ile Roma ve Bizans dönemlerine ait iki farklı Dorylaion olduğu
tespit edilmiştir. Roma dönemine kadar olan Dorylaion yerleşimi Aşağı Çağlan’da
bulunan ve üzerinde Dorylaion’a 7 mil yazılı mil taşı ile Porsuk Çayı’nın kuzeyinde yer
alan ve eski mezarlık olan günümüz Anıt Park seviyesine gelmektedir.
Bizans Dönemi Dorylaion’u hakkında bilgi veren Kinnamus, bu şehri doğal
sıcak suyu, hamamları ve stoaları bulunan kalabalık nüfuslu bir yer olarak tarif etmiştir.
2013 yılında Eskişehir Valiliği’nin önündeki meydan düzenlemesi sırasında tesadüfen
açığa çıkan ve 875 metre sonra Porsuk Çayı’na karışan kanalizasyonun varlığı Bizans
Dönemi Dorylaion’unun gerçekten fazla nüfusa sahip olduğunu kanıtlamıştır.
El Herevi, çarşı bölgesindeki yıkık yapılardan bahsederek Bizans Dönemi
Dorylaion’unun 12. yüzyılda harap görünümde olduğunu belirtmiştir. 13 yüzyılda
şehirde valilik yapan Emir Cacaoğlu Nureddin, han, cami ve dükkanlar yaptırıp daha
önce mevcut olduğu anlaşılan onyedi cami ile Şeyh Abd Allah Zaviyesi’ni tamir
ettirerek bu faaliyetlerini bildiren vakfiyeyle günümüzde Selçuklu Dönemi Türk
şehrinin fiziksel yapısının aydınlatılmasını sağlayan çok önemli bir kaynak bırakmıştır.
Anahtar Kelimeler: Dorylaion, Şarhöyük, Sultaneyüğü, Sultanönü, I. Haçlı/ Dorylaion Savaşı, Eskişehir.
BUİLDİNGS OF BYZANTİNE ERA DORYLAİON AND ANADOLU SELJUK CİTY
OF SULTAN EYÜĞÜ/SULTAN ÖYÜĞÜ (ESKİŞEHİR)
Selma MANAZ
Department of History of Art
Anadolu University, Graduate School of Social Sciences, December 2019
Adviser: Prof. Dr. Canan Parla
Eskişehir and its vicinity, which yields traces of historical information since
Paleolitic era, has been a important region due to the fact that it is located on roads
connecting the East and the West.
An area located 3 km away from the modern city center has been concritized to
be Dorylaion, whose name was seen on coins issued in ancient and Byzantine written
sources.
The hill where the imperial tent of Seljuk Sultan Kılic Arslan was constructed
during the war between Seljuks and the Crusaders was named as Sultaneyüğü. Arab
traveler El Herevi (d. 1215), who arrived at Anatolia in 1173 mentioned the Seljuk city,
which constitutes the core of modern Eskisehir as Sultan-öyuki and the name of the city
is given as Sultan Eyüğü in Cacoğlu Waqfiyya.
Written sources call the city as Sultan-Höyüğü or Sultan-önü since 12th century.
It is generally accepted that the Eskişehir name was began to be used after Osman Gazi
moved the capital from Karacahisar to Yenişehir.
Archeological excavations in Şarhöyük have not yielded any clues regarding
Turkish era. However, the fact that Han Masjid, which is dated to the reign of Yıldırım
Beyazid (1389-1403) and is known to be located in Şarhöyük as written in waqf
records, indicates that the city is rebuilt in another location with the same name.
In this work, it is proven that there are two distinct Dorylaion settlements for
Roman and Byzantine eras. Dorylaion settlement in Roman era is identified by a mile
stone found in Aşağı Çağlan, indicating there are 7 miles left to the city. The distance
given in the milestone points out that Roman era Dorylaion is located on the northern
side of Porsuk River and in the old cemetery area, which is today’s Anıt Park.
Historian Kinnamus gives information about Byzantine era Dorylaion and
identifies it as a crowded city with thermal waters, baths and stoas. An accidental
discovery of 875 meter sewage channel connected to Porsuk River in an excavation
around Eskisehir governorship building proves that Byzantine era Dorylaion had a large
population.
El Herevi mentions ruined buildings in the Bazaar area and indicates that
Byzantine Dorylaion was dilapidated situation in 12th century. The 13th century
governor Emir Cacaoğlu Nureddin contributed to the construction of inns, mosques,
stores and the restoration of existing seventeen mosques including Sheikh Abd Allah
Zawiyah. The waqfiyya, an excellent historical source regarding Nureddin’s
construction activities unravels the physical situation of Seljuk era Turkish city.
Keywords: Dorylaion, Şarhöyük, Sultaneyüğü, Sultanönü, First Crusade/ Battle
of Dorylaion, Eskişehir.