Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Türk Müziği (Dr), Türkiye
Tez Danışmanı: Sevilay Çınar
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Teke Yöresi olarak adlandırılan bölgeyi yüzlerce yıldır kendilerine yurt edinmiş olan Yörükler, Teke Yöresi’ne özgü geleneksel müzik kültürünün ana hatlarını da oluşturmuştur. Temelde hayvancılıkla yaşamını sürdüren Yörüklerin müzik geleneklerinde yer alan çalgılar ve müzik türleri ise göçebe yaşamın özelliklerini taşımaktadır. Özellikle vokal bir müzik yapma geleneği olan boğaz çalma ve bu geleneğin çıktısı olan boğaz havaları, Yörük çobanların yaşamlarının önemli bir parçası olarak karşımıza çıkan müzik türüdür. Genellikle 12-17 yaş aralığındaki kız çobanlar tarafından vokal yolla üretilen ezgiler, zamanla çalgılarla icra edilmeye başlanmış, sonrasında ise “Boğaz havaları” adı ile müzik kültüründeki yerini almıştır. Boğaz çalma; meskûn mahal dışında, çobanlık sırasında kendini ifade etme, karşıdaki çobana duygularını anlatma ve müziksel bir haberleşme aracı olarak uygulanmakla birlikte, herhangi bir topluluk önünde sergilenmeyen ve gizliden gizliye aktarılan bir müzik yapma tarzı olarak da karşımıza çıkmaktadır. Çalışma nitel araştırma desenlerinden kültür analizi (etnografya) deseninde tasarlanmıştır. Bu bağlamda boğaz çalma geleneği ile bu geleneğin müziksel çıktıları olan boğaz havalarını yerinde incelemek amacıyla Teke Yöresi sınırları içerisinde yer alan; Antalya-Manavgat-Zerk Köyü’nde, Isparta-Sütçüler-Kesme Kasabası’nda, Burdur-Aziziye Köyü’nde, Burdur-Çeltikçi-Aşağı Sülemiş Köyü’nde ve Burdur’un merkezinde alan çalışması yapılmıştır. Alan çalışması esnasında 11 kaynak kişiyle yarı yapılandırılmış görüşme yapılarak, boğaz çalma geleneği hakkında sözlü ve müziksel veriler elde edilmiştir. Boğaz havaları repertuarında vokal üretilen ezgiler, çalgısal üretilen ezgiler ve bunun yanı sıra vokal-çalgısal üretilen ezgilerin de yer aldığı tespit edilmiştir. Çalışmada alan araştırması ve çeşitli kişisel arşivlerden elde edilen 30 boğaz havası icra örneği; ses genişliği, karar sesi, makamsal ve ritmik yapı, ezgi kalıpları ve icra teknikleri açısından incelenmiştir. Yapılan müziksel analizlerde icra örneklerinde Hüseyni makamının ağırlıklı olarak kullanıldığı, ritmik açıdan ezgilerin çoğunluğunda 9/16’lık ritmik yapıların görüldüğü tespit edilmiştir. Boğaz havalarının söz açısından incelendiğinde sesli vokal harfler ve hecelerle icra edilmesinin yanı sıra mâni veya türkü formunda genellikle 7’li hece ölçüsü kullanıldığı ve sevgi temasının işlendiği görülmüştür. Boğaz havalarının ezgi yapılarında çoğunlukla tek ezgi kalıbının kullanıldığı ve bu ezgilerin etnik kimliği yansıttığı tespit edilmiştir. Vokal icralarda parmak vurma ve kaydırma tekniklerinin kullanıldığı ve bu yolla üretilen seslerde süsleme yapıldığı, çalgı icralarında ise trill, glissando, çarpma, mordan vb. süsleme tekniklerinin kullanıldığı tespit edilmiştir.
Anahtar kelimeler : Teke Yöresi, Yörük, Boğaz Havaları, İcra, Repertuar