Ergen-anne etkileşimine yönelik katılım temelli eğitim programının etkilerinin karma yöntemle incelenmesi

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tez Danışmanı: Neslihan Avcı

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)

Özet:

Bu araştırmanın temel amacı, ergen–anne etkileşimini güçlendirmeye yönelik katılım temelli bir müdahale programının, ergen–anne ilişkileri üzerindeki etkilerini incelemektir. Araştırma, gelişmiş karma yöntem desenlerinden müdahale deseninde gerçekleştirilmiştir. Çalışma grubu, eğitim ve kontrol grubu için anne ve babası birlikte yaşayan 16–17 yaş grubundaki ergenler ile bu ergenlerin annelerinden oluşturulmuş olup, katılımcılar ölçüt örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir. Araştırmanın müdahale sürecinde, ergen–anne etkileşimini güçlendirmeyi hedefleyen ve temel psikolojik ihtiyaçlara duyarlı olarak yapılandırılan Katılım Temelli Ergen-Anne Etkileşimini Destek Eğitim Programı uygulanmıştır. Eğitim programı, ergenlere ve annelere ayrı ayrı uygulanmıştır. Araştırmada nicel veri toplama aracı olarak ergenlerin anne algıları ve annelerin ebeveynlik stillerinin etkileşimdeki rolünü belirlemek amacı ile Skinner, Johnson ve Snyder (2005) tarafından geliştirilen "Ebeveynlik Stillerini Değerlendirme Ölçeği", araştırmacı tarafından Türk kültürüne uyarlanarak hem ergenlere hem annelerine uygulanmıştır. Ayrıca temel psikolojik ihtiyaçlar olan özerklik, yetkinlik ve ilişkiselliğin ergen ve annelerdeki doyumu ile etkileşimlerindeki rolüne ilişkin; "Temel Psikolojik İhtiyaç Memnuniyeti ve Hayal Kırıklığı Ölçeği", yaşam doyumunun etkileşime etkisini belirlemek amacı ile "Aile Yaşam Doyumu Ölçeği", algılanan sosyal desteğin etkileşimdeki rolünü belirlemek için "Algılanan Sosyal Destek Ölçeği (ergenler için) ve Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği (Anneler için)", öz yeterliğin etkileşime etkisini araştırmak amacıyla "Ergen Yetkinlik Beklentisi Ölçeği" kullanılmıştır. Nicel verilerin toplanması için eğitim grubuna ön test, son test ve kalıcılık testleri; kontrol grubuna ön test ve son test uygulanmıştır. Verilerin analizinde SPSS 27 programından yararlanılmıştır. Öntest ve son test puanlarının eğitim ve kontrol grubundaki değişimlerini değerlendirmek üzere Mann Whitney U testi kullanılmıştır. Eğitim grubundaki zaman içerisinde öntest, sontest ve kalıcılık testindeki değişimi değerlendirmek amacıyla Friedman testi uygulanmış olup değişimin nerede olduğunu belirlemek amacıyla Dunn Bonferroni karşılaştırmaları gerçekleştirilmiştir. Nitel boyutta ise ihtiyaç belirleme formu, yarı yapılandırılmış görüşmeler ile araştırmacı günlüklerinden yararlanılmıştır. Nitel veriler MAXQDA Analytics Pro 24.5.1 programından yararlanılarak tematik analiz yöntemiyle analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, temel psikolojik ihtiyaçlar değişkeni için Katılım Temelli Ergen-Anne Etkileşimini Destek Eğitim Programının ergenlerde özerklik ve ilişkisellik memnuniyeti boyutlarında eğitim grubu lehine anlamlı artışlar oluşturduğunu, annelerde ise özerklik ve ilişkisellik memnuniyeti ile temel psikolojik ihtiyaçlar toplam puanında öntest–sontest ve öntest–kalıcılık ölçümleri arasında anlamlı artışlar sağladığını göstermektedir. Ergen ve annelerin ebeveynlik stillerini değerlendirmelerine yönelik bulgular ergenlerin anneye yönelik algıladıkları ebeveynlik anlayışında özellikle sıcaklık boyutunda eğitim grubu lehine anlamlı artışlar oluşturduğunu, babaya yönelik algılarda ise toplam ebeveynlik puanında öntest–sontest ve öntest–kalıcılık ölçümleri arasında anlamlı değişimler sağladığını göstermektedir. Annelerin kendi ebeveynlik algılarında ise kural koyma boyutunda eğitim grubu lehine anlamlı artışlar gözlenmiş, diğer ebeveynlik boyutlarında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık saptanmamıştır. Aile yaşam doyumu değişkenine yönelik bulgular ergenlerin aile yaşam doyumu düzeylerinde eğitim grubu lehine, öntest–sontest ve öntest–kalıcılık ölçümleri arasında istatistiksel olarak anlamlı artışlar sağladığını göstermektedir. Annelere ilişkin sonuçlar ise aile yaşam doyumu düzeylerinde gruplar arası anlamlı bir farklılık bulunmadığını, ancak eğitim grubunda zaman içerisinde aile yaşam doyumu puanlarının anlamlı biçimde arttığını ortaya koymaktadır. Algılanan sosyal destek değişkenine yönelik ergenlerin anneden algıladıkları sosyal destek düzeyinde kalıcılık ölçümünde anlamlı bir artış sağladığını, annelerin algıladıkları sosyal destek düzeylerinde ise aile, arkadaş ve özel bir kişi alt boyutları ile toplam puan açısından gruplar arası ve zaman içi ölçümlerde istatistiksel olarak anlamlı bir değişim oluşturmadığını göstermektedir. Ergenlerin özyeterliğine ilişkin algısına yönelik ergenlerin akademik yetkinlik inancı ve toplam yetkinlik inancı düzeylerinde eğitim grubu lehine anlamlı artışlar sağladığını ve bu artışların kalıcılık ölçümünde korunduğunu göstermektedir. Buna karşılık, annelerin ergen çocuklarının akademik, sosyal ve duygusal yetkinlik inançlarına ilişkin algılarında gruplar arası ya da zaman içi ölçümlerde istatistiksel olarak anlamlı bir değişim saptanmamıştır. Ergen ve annelerle gerçekleştirilen görüşmelerden elde edilen veriler, beklentiler, yöntemler, etkinlikler, program geliştirme önerileri ile kazanımlar ve yaşama yansımaları olmak üzere altı tema çerçevesinde ele alınmıştır. Bu doğrultuda ergen ve annelerde bireysel farkındalık, özgüven, öz düzenleme ve aile içi iletişim becerilerinde olumlu değişimler yarattığını ve ergen-anne etkileşimini güçlendirdiğini göstermektedir. Ayrıca katılımcıların programdan yüksek düzeyde memnuniyet duydukları, programın yaşamlarına yansıyan kazanımlar sağladığı ve içeriğin geliştirilerek daha geniş kitlelere yaygınlaştırılmasına yönelik öneriler sundukları belirlenmiştir. Bununla birlikte bulgular, program kapsamında gerçekleştirilen ortak ve bireysel etkinliklerin ergen ve annelerin karşılıklı anlayışlarını artırarak iletişim ve etkileşim süreçlerini desteklediğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, temel psikolojik ihtiyaçlara duyarlı ve katılım temelli bir yaklaşımla yapılandırılan Ergen-Anne Etkileşimini Destek Eğitim Programı'nın, ergen–anne etkileşiminin farklı boyutlarında anlamlı ve kalıcılığı gözlenen değişimler oluşturduğunu ortaya koymaktadır.