İŞLETMEDEN ÇIKARMA YÜKÜMLÜLÜĞÜNÜN SÜREÇLERİ VE MALİYET ANALİZİ: BİR MADEN İŞLETMESİ UYGULAMASI
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Anadolu Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÜLBAHAR UZAN
Danışman: Vedat Ekergil
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Bu çalışmanın amacı, çevresel, sosyal ve ekonomik etkileri yüksek olan tesislerin işletmeden
çıkarılmasına yönelik süreç, maliyet ve fon yönetimini bütüncül bir yaklaşımla ele alarak sürdürülebilir
bir yönetim ve finansman modeli geliştirmektir. Çalışmada işletmeden çıkarma, yalnızca teknik bir
mühendislik faaliyeti olarak değil, nesiller arası adalet, döngüsel ekonomi ve “kirleten öder” ilkesi
çerçevesinde değerlendirilmesi gereken stratejik bir yönetim süreci olarak ele alınmıştır. Araştırma,
nicel tekil vaka çalışması deseniyle yürütülmüş olup uygulama alanı olarak Garp Linyitleri İşletmesi
(GLİ) Müdürlüğü seçilmiştir. Veri seti; teknik raporlar, çevresel etki değerlendirme dokümanları, yasal
düzenlemeler, uluslararası standartlar ve işletmenin üretim ve rezerv verilerinden oluşturulmuştur.
Doküman incelemesi, saha çalışması ve uzman görüşlerinden yararlanılarak 1940-2024 dönemi üretim
verileri analiz edilmiş, 2025-2042 dönemine ilişkin üretim miktarı tahmin edilmiş, işletmeden çıkarma
maliyetleri ve fon birikim senaryoları geliştirilmiştir. Araştırma sonucunda işletmeden çıkarma
sürecinin planlama, hazırlık, uygulama, restorasyon ve izleme aşamalarından oluşan bütünleşik bir yapı
gerektirdiği belirlenmiştir. İşletmeden çıkarma maliyetlerinin hazırlık, arındırma, söküm, atık yönetimi,
saha rehabilitasyonu, izleme ve risk marjı bileşenlerinden oluştuğu ortaya konulmuştur. GLİ örneğinde
toplam işletmeden çıkarma maliyeti olan 27,08 milyar ABD dolarının kamu bütçesi üzerinde önemli bir
yük oluşturduğu, mevcut yapıda bağımsız bir fon mekanizmasının bulunmadığı tespit edilmiştir. Bu
doğrultuda üretim bazlı, bağımsız ve sürdürülebilir bir işletmeden çıkarma fonu önerilmiştir. Çalışma
sonucunda geliştirilen modelin, farklı sektörlerde uygulanabilecek standart bir çerçeve sunarak
işletmeden çıkarma kültürünün geliştirilmesine, mevzuatın bütünleştirilmesine ve finansal
sürdürülebilirliğin güçlendirilmesine katkı sağlayacağı değerlendirilmiştir.
Anahtar Sözcükler: İşletmeden çıkarma, İşletmeden çıkarma fonu, Sürdürülebilirlik, Nükleer enerji ve
yenilenebilir enerji, Madencilik.