The Role Of Proactive Personality Traits And Future Orientation In The Relationship Between Adolescents’ Career Decision-Making Difficulties And Career Adaptability

Creative Commons License

Çapan B. E., GÜNDOĞDU Y.

Anadolu Journal of Educational Sciences International , vol.16, no.2, pp.479-503, 2026 (TRDizin)

Abstract

This study was conducted to examine the relationships among career adaptability, career decision-making difficulties, proactive personality traits, and future orientation in high school students. The Career Decision-Making Difficulties Questionnaire (Bacanlı), the Shortened Proactive Personality Scale (Akın & Özcan), the Future Vision Scale (Akça, Korkmaz & Alkal), and the Career Adapt-Abilities Scale (Erdoğmuş & Yeşilyaprak) were utilized in the research. The study employed an explanatory sequential mixed-methods design. In this design, quantitative data were first collected and analyzed, followed by the collection of qualitative data to provide a more in-depth explanation and interpretation of the quantitative findings. Analyses conducted through structural equation modeling (SEM) revealed that proactive personality plays a partial mediating role between career decision-making difficulties and career adaptability, whereas future orientation does not serve a mediating role. Qualitative findings indicated that adolescents’ experiences in the career decision-making process were organized under three main themes: career decision process: uncertainties and challenges, action-oriented career attitude, and vocational identity and search for meaning. The theme career decision process: uncertainties and challenges consisted of the subthemes of future uncertainty, family and social expectations, and interest–ability mismatch. The action-oriented career attitude theme included the subthemes risk-taking and opportunity creation, and planned progress and strategic thinking. The vocational identity and search for meaning theme comprised the subthemes alignment of self- characteristics with career goals and integration between profession and lifestyle. These findings emphasize the need to strengthen career counseling services and to provide greater support for students in their career planning processes.
Bu araştırma, lise öğrencilerinin kariyer uyumu ile kariyer karar verme güçlüklerinin proaktif kişilik özellikleri ve gelecek yönelimi arasındaki aracılık rolünü incelemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Kariyer Karar Verme Güçlükleri Ölçeği (Bacanlı), Kısaltılmış Proaktif Kişilik Ölçeği (Akın & Özcan), Gelecek Vizyonu Ölçeği (Akça, Korkmaz & Alkal) ve Kariyer Uyum Yetenekleri Ölçeği (Erdoğmuş & Yeşilyaprak) kullanılmıştır. Araştırmada açıklayıcı karma desen kullanılmış olup, öncelikle nicel veriler toplanarak analiz edilmiş, ardından bu verilerin daha ayrıntılı şekilde yorumlanabilmesi için nitel veriler elde edilmiştir. Yapısal eşitlik modeli (YEM) ile yapılan analizler, kariyer karar verme güçlükleri ve kariyer uyumu arasında proaktif kişilik özelliğinin kısmi aracı rolü olduğu, bununla birlikte gelecek yöneliminin aracılık rolünün olmadığı bulunmuştur. Nitel analiz bulguları, ergenlerin kariyer karar sürecindeki deneyimleri kariyer karar süreci: belirsizlikler ve zorluklar, eylem odaklı kariyer tutumu, mesleki kimlik ve anlam arayışı şeklinde üç ana tema altında yer almaktadır. Bu temalar; kariyer karar süreci: belirsizlikler ve zorluklar, geleceğe dair belirsizlik, aile ve toplumsal beklentiler, ilgi–yetenek uyumsuzluğu alt temalarından oluşmaktadır. Eylem odaklı kariyer tutumu ise risk alma ve fırsat yaratma, planlı ilerleyiş ve stratejik düşünme alt temalarından oluşmuştur. Mesleki kimlik ve anlam arayışı, benlik özellikleri ile mesleki hedeflerin uyumlanması, meslek ve yaşam tarzı arasındaki bütünlük şeklinde alt temalardan oluşmuştur. Bu bulgular, kariyer danışmanlığı hizmetlerinin güçlendirilmesi ve öğrencilerin kariyer planlama süreçlerinde daha fazla desteklenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.