Şemse Motifinin Simge ve Simetrik Sırları: Afyonkarahisar Ulucami Örneği

Creative Commons License

Manaz S.

Sanat ve Tasarım Dergisi, vol.16, no.1, pp.569-595, 2026 (ESCI)

Abstract

Afyonkarahisar Ulucami, 1272-1277 yılları arasında Emir Nureddin Hasan tarafından inşa ettirilmiştir ve 2023 yılında “Anadolu’nun Orta Çağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri” başlığıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil edilmiştir. Cami, özgün ahşap mimarisi ve ahşap yüzeylere işlenmiş kalemişi ve ahşap kabartma süslemeleriyle öne çıkmaktadır. Çalışmanın amacı Afyonkarahisar Ulucami’nin minber kapı kanatlarında yer alan şemse motiflerinin tasarımındaki geometrik ve bitkisel süslemeleri tarihsel ve kültürel bağlamda ele alarak minber kitabesiyle uyumunu ve Selçuklu dönemi ahşap sanatındaki önemini ortaya koymaktır. Bu bağlamda, motiflerin oluşturulmasında kullanılan kabartma ve kazıma teknikleriyle işlenen geometrik ve bitkisel motifler incelenmiştir. Araştırmada, görsel veriler toplanmış ve çizimlerle desteklenen desen analizleri gerçekleştirilmiştir. Fotoğraf ve çizimlerin oluşturulmasında hem el çizimleri hem bilgisayar ortamında yapılan çizimler motiflerin belgelenmesini mümkün kılmış bu da çalışmanın özgün yanını oluşturmuştur. Araştırma sonucunda, şemse motiflerinin Selçuklu döneminde daire formunda işlenirken 16. yüzyıldan itibaren oval (beyzî) şekle dönüştüğü görülmüştür. Ulucami’de yer alan şemse motiflerinin ise minberin kitabesiyle uyumlu bir şekilde dairesel formda işlendiği belirlenmiştir. Bu durum, şemse motiflerinin hem tarihi hem de estetik açıdan Selçuklu dönemi ahşap sanatının önemli bir örneğini oluşturduğunu göstermektedir. Çalışma, Ulucami’deki şemse motiflerinin Selçuklu dönemi ahşap sanatının belirgin özelliklerini nasıl yansıttığını ortaya koyması ve bu motiflerin 1272 tarihli minber kitabesi ile uyumunu göstermesi açısından önemlidir.