VARLIK MERTEBELERİ: TASAVVUF DÜŞÜNCESİNDE MİSTİK KATMANLAR VE NİCOLAİ HARTMANN’IN YENİ ONTOLOJİSİNDE TABAKALI GERÇEKLİK
ANASAY, sa.33, ss.207-217, 2026 (Hakemli Dergi)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.33404/anasay.1869679
- Dergi Adı: ANASAY
- Derginin Tarandığı İndeksler: Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), MLA - Modern Language Association Database
- Sayfa Sayıları: ss.207-217
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Anadolu Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu makale, varlık kavramının felsefe tarihindeki merkezi konumunu esas alarak, özellikle tasavvuf metafiziğindeki Vahdet-i Vücûd nazariyesinin varlık mertebeleri (merâtib-i vücûd) görüşünü irdeler. Bu bağlamda tasavvuf metafiziğinin klasik metinlerine ve modern tasavvuf yorumlarına başvurularak, varlık mertebelerinin nasıl ele alındığı anlatılacak. Bu mertebeler genellikle lâ taayyün (mutlak gayb), taayyün-i evvel, ervâh âlemi, misâl âlemi, şehâdet âlemi olarak isimlendirilir. Nicolai Hartmann’ın yeni ontolojisindeki tabakalı varlık tasavvuru karşılaştırmalı bir perspektif sunması için irdelemeye dâhil edildi. Hartmann, gerçekliği (Realität) dört ana katmana ayırır: inorganik (cansız), organik (canlı), ruhsal ve tinsel-tarihsel. Bu katmanlar hiyerarşik olup, alt katmanlar üsttekilerin zeminini meydana getirir. Bununla birlikte üst katmanlar alt katmanlara indirgenemez. Ayrıca her katmana özgü kategoriler ve yeni nitelikler mevcuttur. Zaman ve mekân gibi temel kategoriler ise tüm katmanlara yayılır. Makale, tasavvuf metafiziğindeki mistik katmanların ontolojik vahdetini sunduktan sonra, Hartmann’ın empirik tabakalı ontolojisi üzerinde duracak. Gerçekliği ve var olanları tabakalı bir şekilde değerlendiren Hartmann’ın geçen yüzyılda yaşadığı göz önünde bulundurulduğu zaman tasavvuf metafiziğinin sunduğu katmanlı varlık sahnesinin güncelliğini kaybetmediği anlaşılır. Makalenin konuya ilişkin gelecekteki araştırmalara katkı sunması amaçlanıyor.